خانه 
عسر و حرج چیست؟
واژههای عسر و حرج هر دو در قرآن آمدهاند، دو کلمه مترادف و به معنی سختی و تنگی هستند. با توجه به مفهوم واژههای عسر و حرج که به معنای سختی و مشقت خواهد بود، برای مثال فردی که بیمار است و روزه گرفتن برای او با مشقت و دشواری همراه خواهد بود را بر طبق قاعده فقهی نفی عسر و حرج، از دوش او روزه گرفتن برداشته خواهد شد. این مثال به درستی به ما نشان میدهد که این قاعده فقهی فقط مربوط به طلاق نیست و در موارد دیگری نیز کاربرد دارد.
مصادیق عسر و حرج
قانونگذار مصادیق در نظر گرفته برای عسر و حرج را در موارد زیر عنوان میکند:
۱) ترک زندگی توسط مرد به صورت ۶ ماه پشت سر هم و یا ۹ ماه متناوب، بدون هیچ گونه عذر و بهانه
۲) محکومیت قطعی شوهر برای ۵ سال یا بیشتر در زندان
۳) اعتیاد شوهر به مواد مخدر و الکل، امتناع از ترک کردن آنها و یا عدم امکان الزام شوهر برای ترک کردن مواد مخدر به دستور پزشک جهت ترک و بستری در کلینیک ترک اعتیاد
۴) فحاشی، ضرب و جرح و یا هر رفتار زشتی که به طور مستمر از سوی شوهر انجام میگیرد و ادامه زندگی برای زن را با مشقت همراه میکند.
۵) مبتلا بودن شوهر به یک بیماری صعب العلاج روانی و مسری یا هر عارضه صعب العلاج دیگر که ادامه زندگی برای زن را غیر ممکن میسازد مانند ایدز.
| مصداق عسر و حرج | مدارک قابل ارائه |
| اعتیاد شوهر | آزمایش، پرونده کمپ، شهادت شهود |
| ضرب و جرح | پزشکی قانونی، حکم کیفری |
| ترک زندگی | استشهادیه، تحقیقات محلی |
| بیماری صعبالعلاج | پرونده پزشکی |
| زندان | حکم قطعی محکومیت |
آیا مصادیق عسر و حرج محدود به موارد قانونی هستند؟
بسیاری از افراد تصور میکنند تنها مواردی که در ماده ۱۱۳۰ قانون مدنی ذکر شدهاند، میتوانند دلیل طلاق به علت عسر و حرج باشند. در حالی که این برداشت صحیح نیست. قانونگذار تنها شایعترین نمونهها را بیان کرده است و دادگاه میتواند در سایر شرایط نیز عسر و حرج را احراز کند.
برای مثال در برخی پروندهها مواردی مانند خیانت مستمر همسر، ازدواج مجدد بدون رضایت همسر اول، روابط نامتعارف، ترک طولانی مدت خانواده، بیکاری عمدی و سوءرفتار شدید نیز از سوی دادگاه به عنوان مصداق عسر و حرج پذیرفته شدهاند. تشخیص نهایی در هر پرونده با قاضی رسیدگیکننده خواهد بود.
عسر و حرج در پرداخت مهریه
این تصور شاید در ذهن برخی افراد شکل بگیرد، در صورتی که خانم به واسطه قانون عسر و حرج از همسر جدا شود، مهریه به وی تعلق نخواهد گرفت و این یک تصور اشتباه است.
در مسئله طلاق، مهریه از آن زن و حق او خواهد بود. او علاوه بر مهریه، نفقه و اجرت المثل را نیز میتواند دریافت کند.
در جریان طلاقهای عسر و حرجی، زن برای طلاق گرفتن به طور معمول مهریه را به همسر میبخشد تا پروسه طلاق را راحتتر کند که اصطلاحا به آن طلاق خلع میگویند.
البته بخشیدن مهریه و طلاق خلع یک قاعده کلی نیست؛ گاهی دادگاه تشخیص میدهد که زن قادر به ادامه زندگی با همسر خود نیست و نفرت فراوان نسبت به همسر خود دارد، در نتیجه حکم به طلاق مبنی بر قاعده فقهی عسر و حرج میدهد.
با بهترین روش به اجرا گذاشتن مهریه آشنا شوید.
آیا در طلاق عسر و حرج مهریه از بین میرود؟
خیر. اثبات عسر و حرج هیچ تأثیری بر اصل حق مهریه ندارد. مهریه دینی است که با وقوع عقد نکاح بر عهده زوج قرار میگیرد و حتی در صورت طلاق به علت عسر و حرج نیز قابل مطالبه است. البته در عمل برخی زنان برای کوتاه شدن روند رسیدگی یا جلب رضایت زوج، بخشی از مهریه یا تمام آن را بذل میکنند؛ اما این موضوع یک الزام قانونی نیست و تصمیمی کاملاً اختیاری محسوب میشود.
عسر و حرج در طلاق
اگر بتوانید عسر و حرج را دادگاه ثابت کنید به واسطه رفتار بد شوهر، سابقه شکایت خانم از همسر یا از طریق حکم صادر شده از سوی قاضی دادگاه در این مورد، عسر و حرج برای دادگاه طلاق راحتتر و سریعتر به اثبات خواهد رسید.
بر طبق قوانین موجود در صورتی که خانم از همسر تقاضای طلاق کند، باید بر طبق یکی از مواد ۱۱۱۹ و ۱۱۲۹ و ۱۱۳۰ باشد. بحث عسر و حرج در ماده قانون ۱۱۳۰ اشاره شده است و ثابت شدن آن از سوی دادگاه به تایید خواهد رسید.
قانونگذار در تبصره ماده ۱۱۳۰ در رابطه با عسر و حرج بیان میدارد؛ به وجود آمدن وضعیتی که ادامه زندگی را برای زوجه با مشقت همراه ساخته و تحمل آن مشکل باشد.
عسر و حرج مفهومی عرفی است؛ یعنی قاضی هنگام رسیدگی تنها به موارد ذکرشده در قانون محدود نمیشود. هر وضعیتی که از نگاه عرف و شرایط اجتماعی، ادامه زندگی مشترک را برای زن غیرقابل تحمل کند، میتواند از مصادیق عسر و حرج محسوب شود. به همین دلیل مواردی که در ماده ۱۱۳۰ قانون مدنی ذکر شدهاند جنبه تمثیلی دارند و محدودکننده نیستند. در صورت اثبات عسر و حرج، دادگاه ابتدا زوج را به اجرای صیغه طلاق ملزم میکند. اگر مرد از اجرای حکم خودداری کند یا امکان اجبار او وجود نداشته باشد، دادگاه به نمایندگی از وی و با اذن مقام قضایی حکم طلاق را اجرا خواهد کرد.
طلاق عسر و حرج چقدر طول می کشد؟
سوالی که بسیار در مورد طلاق مبنی بر عسر و حرج پرسیده میشود، این است که چقدر طول میکشد تا قاضی حکم به طلاق بر این قانون فقهی دهد؟ در جواب باید بگوییم که این مدت زمان بستگی به دو عامل دارد.
۱) شعبه رسیدگی در دادگاه: گاهی پروندههای زیادی در یک شعبه وجود دارند که رسیدگی به آنها مدت زمان زیادی طول خواهد کشید، به خصوص در دادگاههای خانواده و طلاق این پروسه را کمی طولانیتر میکنند تا دو طرف به صلح و آشتی برسند. اگر شعبه خلوتتر باشد، پرونده طلاق مبنی بر عسر و حرج نیز زودتر به نتیجه میرسد.
۲) طرف دعوا: مرد میتواند به رای دادگاه اعتراض کند، مدارک و مستندات جدیدی به دادگاه ارائه دهد تا روند دادگاه را طولانیتر نماید، به خاطر همین مسئله گاهی زن مهریه را میبخشد تا مرد راضی به طلاق شود.
بنابراین نمیتوان به صراحت اعلام کرد که چه مدت زمان این گونه طلاق به سرانجام میرسد. بر طبق حدس و گمان میتوان ۸ ماه را اعلام کرد، البته این مدت بستگی به دو عامل معرفی شده در بالا دارد.
بیشتر بخوانید: مجازات فحاشی به زن چیست؟
مدارک لازم برای اثبات عسر و حرج
یکی از مهمترین سوالات متقاضیان طلاق این است که چگونه میتوان عسر و حرج را در دادگاه ثابت کرد. صرف ادعا برای صدور حکم طلاق کافی نیست و زوجه باید دلایل و مستندات محکمهپسند ارائه کند.
مدارکی که میتوانند در اثبات عسر و حرج مؤثر باشند عبارتاند از:
- گزارش پزشکی قانونی
- آرای کیفری صادر شده علیه زوج
- پروندههای مربوط به ضرب و جرح
- گزارش کلانتری
- شهادت شهود
- استشهادیه محلی
- سوابق بستری ترک اعتیاد
- پرونده پزشکی بیماریهای صعبالعلاج
- پیامکها و مکاتبات قابل استناد
- نظریه کارشناسان دادگستری
هرچه دلایل ارائهشده مستندتر و متنوعتر باشند، احتمال پذیرش ادعا توسط دادگاه افزایش پیدا میکند.
اثبات عسر و حرج با شاهد
اثبات این مسئله از سوی زن که ادامه زندگی با همسر برای او با مشقت و سختی همراه است، کار بسیار دشواری خواهد بود و دادگاه براساس یک ادعای بیاساس رای به طلاق نمیدهد.
درست است که در قانون مصادیقی برای عسر و حرج اشاره شده؛ ولی این مصادیق اشاره شده به خاطر زیاد بودن در جامعه به آنها بیان شدهاند.
اگر زن ادعای عسر و حرج بکند و دلیل او برای این قانون فقهی مصادیق اشاره شده در قانون نباشد؛ این دادگاه است که تشخیص میدهد آیا درست است یا خیر؟
اگر دادگاه درستی ادعای زن را بپذیرد، حکم به طلاق میدهد. همسر او با وجود حکم، چارهای جز طلاق نخواهد داشت؛ در واقع پس از اثبات عسر و حرج نیازی به رضایت شوهر نیست.
از مصادیق عسر و حرج؛ بیماری صعب العلاج همسر، زن با در اختیار داشتن پرونده پزشکی میتواند این مسئله را به اثبات برساند.
گاهی زن به خاطر ضرب و جرح یا فحاشی تقاضای طلاق مبنی بر عسر و حرج دارد، میتواند با معرفی چند شاهد در دادگاه این مسئله را به اثبات برساند و طلاق خود را قطعی کند.
مراحل طلاق به دلیل عسر و حرج
اگر زوجه قصد داشته باشد از طریق عسر و حرج اقدام به طلاق کند، معمولاً باید مراحل زیر را طی کند:
- تنظیم دادخواست طلاق
- ثبت دادخواست در دفاتر خدمات قضایی
- ارجاع پرونده به دادگاه خانواده
- ارائه دلایل و مستندات
- بررسی ادله توسط دادگاه
- ارجاع به داوری در موارد لازم
- صدور رأی بدوی
- تجدیدنظرخواهی احتمالی
- اجرای حکم و ثبت طلاق
آگاهی از این مراحل باعث میشود فرد با دید واقعبینانهتری وارد فرآیند قضایی شود.
عدم اثبات عسر و حرج
فرض کنید زنی برای طلاق مبنی بر عسر و حرج به دادگاه مراجعه میکند و ادله خود را ارائه میدهد. دادگاه و قاضی ادله او را نمیپذیرند. وی سال بعد میتواند به دادگاه مراجعه و مجددا درخواست رسیدگی به پرونده طلاق خود را مطرح نماید و این بار با شاهد و ادله جدید، سعی در اثبات دلیل خود بر طلاق دارد.
تفاوت عسر و حرج با شروط دوازدهگانه عقد
بسیاری از افراد این دو موضوع را با یکدیگر اشتباه میگیرند.
شروط ضمن عقد، اختیاراتی هستند که هنگام ازدواج در سند نکاحیه درج شدهاند و در صورت تحقق هر یک از آنها، زن میتواند از وکالت اعطاشده برای طلاق استفاده کند.
اما عسر و حرج موضوعی مستقل از شروط ضمن عقد است و حتی اگر هیچکدام از شروط عقد محقق نشده باشند، زوجه همچنان میتواند با اثبات سختی و مشقت غیرقابل تحمل، درخواست طلاق کند.
| موضوع | عسر و حرج | شروط ضمن عقد |
| نیاز به اثبات در دادگاه | دارد | دارد |
| وابسته به عقدنامه | خیر | بله |
| نیاز به رضایت شوهر | خیر | خیر |
| مبنای قانونی | ماده ۱۱۳۰ | شروط سند نکاحیه |
گروه وکلای هوداد با برخورداری از بهترین وکیل طلاق توانستهاند همواره در پی کسب رضایت موکلین خود باشند و بهترین راهکارها را در جهت حل اینگونه پروندهها ارائه دهند.
سوالات متداول
آیا بدون رضایت شوهر میتوان به دلیل عسر و حرج طلاق گرفت؟
بله. در صورت اثبات عسر و حرج، رضایت شوهر شرط صدور حکم طلاق نیست.
آیا خیانت شوهر مصداق عسر و حرج است؟
در برخی پروندهها و با توجه به شرایط، دادگاه ممکن است خیانت یا رابطه نامشروع زوج را از مصادیق عسر و حرج تشخیص دهد.
آیا عدم پرداخت نفقه عسر و حرج محسوب میشود؟
معمولاً برای ترک انفاق، راهکار قانونی مستقل در ماده ۱۱۲۹ قانون مدنی وجود دارد؛ اما در برخی شرایط میتواند در کنار سایر دلایل موجب اثبات عسر و حرج شود.
اگر عسر و حرج ثابت نشود چه میشود؟
دادخواست رد میشود؛ اما زوجه میتواند در صورت به دست آوردن دلایل جدید، مجدداً طرح دعوا کند.
نیاز به مشاوره دارید ؟
تیم ما آماده ارائه مشاوره رایگان به شما هستند