طلاق به علت کراهت زوجه | شرایط، مدارک و مراحل طلاق به دلیل تنفر از شوهر

یکی از انواع طلاق‌های مطرح شده از جانب زن در قانون مدنی، طلاق به علت کراهت زوجه است. کراهت در لغت به معنای تنفر یا بی‌میلی غیراختیاری است و در علم حقوق معنای نارضایتی و بی‌علاقگی نسبت به زوج دارد. هنگامی که زن در طی زندگی بنا بر دلایلی چند، نسبت به همسر خود بی‌میل و دچار تنفر شود، به صورتی که دیگر تمایل به ادامه رابطه عاطفی با وی را نداشته باشد می‌تواند دادخواست طلاق بدهد؛ البته با این شرط که تنفر و کراهت وی با استناد به یکی از شروط عسروحرج باشد.

بسیاری از زنان تصور می‌کنند هر نوع نارضایتی از همسر می‌تواند مبنایی برای طلاق باشد، اما رویه دادگاه‌های خانواده نشان می‌دهد که صرف اختلافات روزمره یا کاهش علاقه عاطفی معمولاً برای صدور حکم طلاق کافی نیست. آنچه برای قاضی اهمیت دارد، بررسی آثار این نارضایتی بر زندگی مشترک است. به بیان ساده، دادگاه به دنبال این موضوع است که آیا شرایط ایجادشده به حدی رسیده که ادامه زندگی را برای زن دشوار و غیرقابل تحمل کرده است یا خیر. به همین دلیل، نحوه طرح ادعا و ارائه دلایل در این دسته از پرونده‌ها اهمیت بسیار زیادی دارد.

طلاق به علت کراهت زوجه چیست؟

طلاق خلع یا طلاقی که به علت تنفر و کراهت زوجه از زوج انجام می‌شود یکی از راه‌های پایان دادن زندگی مشترک است. این نوع از طلاق از طرف زوجه مطرح شده و با پیچیدگی بیشتری همراه خواهد بود، به ویژه اگر وی وکالت طلاق نداشته باشد! به منظور صدور چنین حکمی زوجه باید بتواند با ادله محکمه‌پسند یک یا چند مورد از بندهای عسروحرج را به اثبات برساند.

در عمل، موفقیت در این نوع پرونده‌ها بیش از آنکه به بیان نارضایتی وابسته باشد، به توانایی زوجه در اثبات وضعیت موجود بستگی دارد. هر اندازه مدارک و مستندات ارائه‌شده دقیق‌تر و منسجم‌تر باشند، احتمال پذیرش ادعای عسر و حرج از سوی دادگاه افزایش خواهد یافت. به همین دلیل در پرونده‌های خانواده، نحوه اثبات موضوع گاهی حتی از خود موضوع اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. البته شایان ذکر است که بنا بر ماده ۱۱۴۶ قانون مدنی زوجه باید در ازای این طلاق، مالی که می‌تواند تمام مهریه یا کمتر یا بیشتر از آن باشد را به زوج ببخشد. پس آنچه اهمیت دارد این است که صرفا با تنفر و کراهت زوجه صدور حکم طلاق انجام‌پذیر نیست مگر آنکه با استناد به موارد عسروحرج باشد.

آیا تنفر قلبی زن به تنهایی برای طلاق کافی است؟

یکی از پرسش‌های رایج مراجعان این است که اگر زن دیگر هیچ علاقه‌ای به همسر خود نداشته باشد، آیا می‌تواند از دادگاه حکم طلاق بگیرد؟ پاسخ این سؤال در بیشتر موارد منفی است. قانون‌گذار صرف از بین رفتن علاقه یا بروز اختلافات عاطفی را دلیل مستقلی برای انحلال نکاح ندانسته است. بنابراین زوجه باید نشان دهد این تنفر نتیجه شرایطی است که ادامه زندگی را با سختی جدی همراه کرده و صرفاً یک احساس مقطعی یا اختلاف معمول خانوادگی نیست.

نقش قاضی در تشخیص کراهت و عسر و حرج

برخلاف تصور برخی افراد، قاضی صرفاً بر اساس ادعای طرفین تصمیم‌گیری نمی‌کند. در پرونده‌های طلاق از سوی زن، دادگاه مجموعه‌ای از عوامل از جمله سابقه زندگی مشترک، وضعیت فرزندان، رفتار زوجین، مدارک موجود، شهادت شهود و حتی گزارش مشاور خانواده را مورد بررسی قرار می‌دهد. به همین دلیل ممکن است دو پرونده ظاهراً مشابه، نتایج متفاوتی داشته باشند؛ زیرا تصمیم نهایی براساس شرایط خاص هر زندگی مشترک اتخاذ می‌شود.

چه دلایلی معمولاً برای دادگاه قانع‌کننده‌تر هستند؟

در تجربه عملی پرونده‌های خانواده، برخی ادله نسبت به سایر مدارک تأثیر بیشتری در اقناع دادگاه دارند. برای مثال احکام قطعی کیفری، گزارش‌های پزشکی قانونی، آرای محکومیت ترک انفاق، گزارش مراکز درمان اعتیاد و استشهادیه‌هایی که از سوی افراد مطلع تنظیم شده‌اند، معمولاً ارزش اثباتی بالاتری دارند. در مقابل، ادعاهای شفاهی بدون وجود مستندات کافی، اغلب برای اثبات عسر و حرج با دشواری روبه‌رو می‌شوند.

نحوه اثبات کراهت زوجه و طلاق

کراهت یک احساس درونی است و امکان اندازه‌گیری مستقیم آن وجود ندارد. به همین علت دادگاه معمولاً به دنبال نشانه‌های بیرونی و آثار عملی این وضعیت می‌گردد. برای مثال، اگر اعتیاد، خشونت خانگی، ترک زندگی مشترک یا رفتارهای آسیب‌زا موجب ایجاد تنفر و فروپاشی رابطه زوجین شده باشد، این موارد می‌توانند قرائن مؤثری برای اثبات ادعای زوجه باشند. در واقع آنچه اهمیت دارد، اثبات علت‌های ایجادکننده کراهت است، نه صرف ادعای وجود آن. همان‌طور که پیش‌تر هم گفتیم طلاق خلع تنها با اثبات موارد عسروحرج قابل انجام است. عسروحرج نیز به دلایلی اشاره دارد که تحمل آنها برای زوجه امکان‌پذیر نباشد. مهم‌ترین مصادیق عصر و حج به شرح زیر هستند:

ترک زندگی مشترک

در صورتی که زوج به مدت ۶ ماه پشت هم یا ۹ ماه متناوب در یک سال، زندگی مشترک را بدون عذر موجه ترک کند، به صورتی که هیچ دسترسی به وی وجود نداشته باشد از موارد عسروحرج محسوب می‌شود.

محکومیت قضایی

یکی دیگر از دلایلی که می‌تواند موجب طلاق به علت کراهت زوجه شود، محکومیت برای ۵ سال یا بیشتر به حبس قطعی است. چنین شرایطی از نظر قانون مدنی برای زوج قابل‌تحمل نبوده و امکان ارائه درخواست طلاق خلع را فراهم خواهد کرد.

اعتیاد

اگر زوج به مصرف مواد مخدر یا سایر ترکیبات توهم‌زا اعتیاد داشته باشد و این مسئله به زندگی مشترک ضربه بزند، زوجه می‌تواند درخواست نارضایتی و کراهت داشته و درخواست طلاق دهد. اگرچه این مسئله منوط به نظر پزشک معتمد مبنی بر عدم امکان ترک زوج خواهد بود.

بیماری یا ناباروری

در وضعیتی که زوج به هر یک از بیماری‌های صعب‌العلاج جسمی یا روانی مبتلا باشد، امکان طلاق به جهت کراهت زوجه را فراهم خواهد کرد. ناباروری نیز مصداق بارز عسروحرج است که منجر به صدور حکم طلاق کراهت زوجه می‌شود.

ضرب و شتم

اگر زوج عادت به ضرب و شتم زوجه داشته باشد و این مسئله به قدری ادامه پیدا کند که سلامت زوجه را به خطر بیندازد، می‌توان آن را یکی از مصادیق عسروحرج دانست. اگرچه توجه داشته باشید این مسئله باید به قاضی دادگاه اثبات شود، حالا یا به کمک شاهد و یا با ارائه مدارک پزشکی قانونی.

عدم پرداخت نفقه

طبق ماده ۱۱۰۷ قانون مدنی، “نفقه” به هزینه تمامی نیازهای متعارف زن در زندگی مشترک اطلاق می‌شود که زوج موظف به پرداخت و تامین همه جانبه آن است. حال در صورتی که مرد از دادن این حق مسلم به زن امتناع ورزد، می‌تواند یکی از موارد عسروحرج باشد که طلاق به علت کراهت زوجه را امکان‌پذیر می‌کند.

نمونه رای در خصوص کراهت زوجه از زوج

در راستای درک بهتر مفهوم طلاق خلع یا طلاقی که به واسطه موارد عسروحرج جاری می‌شود، بد نیست نگاهی به یک نمونه رای کراهت زوجه و طلاق داشته باشیم:
فرجام‌خواهی خانم پ.ص به وکالت آقای ر.م و به طرفیت آقای م.ط مبنی بر صدور حکم طلاق به علت کراهت زوجه با این شرح که خواهان مدعی است حدودا ۶ ماه پس از جاری شدن عقد نکاح، زوج به ضرب و شتم علیه زوجه اقدام نموده و این وضعیت تا جایی ادامه پیدا کرده که سلامت جسمانی زوج در معرض خطر قرار گرفته است.
پیرو همین مسئله و به علت تامین جانی، زوجه در منزل پدری و به صورت مستقل از زوج زندگی می‌کند. ضمن اینکه زوجه متوجه شده است که در مدت زمان نه‌چندان طولانی پس از ترک منزل زوج به مصرف مواد مخدر روی آورده و تعدادی از وسایل منزل که جز جهیزیه زوجه بوده را نیز فروخته است؛ لذا با این ادعا واقع بر عسروحرج تقاضای صدور حکم به شرح فوق نموده است.
دادگاه با توجه به مجموعه مستندات و محتویات پرونده و با توجه به اینکه مدارک پزشکی قانونی و شهادت سایر شهود همگی در مسئله عدم تامین جانی زوجه به علت عدم تعادل روانی زوج اتفاق‌نظر دارند، همچنین محرز بودن اعتیاد زوج، دادگاه ادعای خواهان را وارد و ثابت دانسته و در راستای قانون حمایت خانواده حکم به مطلقه کردن زوج صادر و اعلام می‌گردد.

اشتباهات رایج زنان در پرونده‌های طلاق به علت کراهت

بسیاری از پرونده‌های طلاق به دلیل اشتباه در نحوه طرح دعوا با شکست مواجه می‌شوند. یکی از رایج‌ترین اشتباهات این است که زوجه صرفاً به بیان احساسات و مشکلات شخصی اکتفا می‌کند، بدون آنکه بتواند برای ادعاهای خود مدرک قابل استناد ارائه دهد.

اشتباه دیگر، طرح همزمان ادعاهای متعدد و متناقض است که ممکن است موجب تضعیف پرونده شود. به همین دلیل توصیه می‌شود قبل از ثبت دادخواست، تمامی مستندات موجود بررسی و دسته‌بندی شوند.

نمونه دادخواست طلاق به علت کراهت زوجه

دادخواست طلاق در واقع آنچه موجب شکل‌گیری کراهت زوجه از زوج شده است را به سمع و نظر دادگاه می‌رساند؛ بنابراین باید کامل، جامع و با استناد به تمامی بندهای قانونی باشد. نمونه‌ای از دادخواست طلاق به جهت کراهت زوجه را در ادامه آورده‌ایم:
ریاست محترم دادگاه….. شعبه…..
با سلام و تقدیم احترام
احتراماً به استحضار می‌رساند اینجانب پگاه صمیمی به موجب سند ازدواج شماره ۲۵۷۱ که تصویر آن پیوست دادخواست تقدیم شده است، در تاریخ ۵/۸/۱۳۹۷ با خوانده ازدواج نمودم به دلیل عدم تعادل روانی وی و ضرب و شتم منجر به آسیب جدی حدودا ۱۰ ماه هست که از یکدیگر جدا زندگی می‌کنیم.
سوءرفتاری شدید خوانده و همچنین درگیر اعتیاد شدن او باعث کراهت شدید اینجانب از وی گردیده و ادامه زندگی را برای اینجانب غیرقابل‌تحمل ساخته است، به نحوی که حاضر به بذل….. از مهریه شدم تا خود را مطلقه نمایم. نظر به مراتب فوق، درخواست رسیدگی و صدور حکم شایسته مبنی بر طلاق به علت کراهت زوجه را مورد استدعا می‌باشد.

رای وحدت رویه در خصوص کراهت زوجه و طلاق

گاهی ممکن است بنا بر دلایلی چند، نظر قضات مختلف در خصوص صدور حکم طلاق خلع متعدد باشد. در این هنگام دیوان عالی کشور وارد عمل شده تا به ایجاد وحدت رویه قضایی بپردازد.
به عبارت بهتر زمانی که به علت استنباط متفاوت قضات از قوانین، آرای متعددی نسبت به یک پرونده مشابه صادر شود دیوان عالی کشور با تشکیل جلسه هیئت عمومی به یکتا کردن یا وحدت رویه حکم خواهد پرداخت. این اقدام در واقع به منظور جلوگیری از پراکندگی و تعدد آرا صورت می‌گیرد تا عدالت به بهترین شکل ممکن اجرا شود.

روند طلاق به جهت کراهت زوجه

به منظور تسهیل فرایند طلاق خلع یا طلاق کراهت زوجه در ادامه مراحل انجام این کار را برایتان شرح داده‌ایم:

• تنظیم دادخواست و ثبت آن در دفاتر الکترونیکی خدمات قضایی
• پرداخت مال قرارداد شده و تحویل رسید مبلغ واریز شده به زوج
• ارسال ابلاغیه از طریق سامانه ثنا
• شرکت در جلسات دادرسی به همراه تمامی شواهد و محتویات لازم پرونده
• صدور حکم طلاق به علت کراهت زوجه (در صورت اثبات موارد عسروحرج)

اگر شوهر با طلاق مخالفت کند چه اتفاقی می‌افتد؟

مخالفت زوج لزوماً مانع صدور حکم طلاق نیست. چنانچه زن بتواند شرایط عسر و حرج را اثبات کند، دادگاه حتی بدون رضایت شوهر نیز می‌تواند حکم طلاق صادر کند. البته در چنین شرایطی معمولاً روند رسیدگی طولانی‌تر می‌شود؛ زیرا دادگاه ناچار است تمامی ادعاها و دفاعیات طرفین را به دقت بررسی کند. بنابراین وجود مدارک قوی در این مرحله اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند.

سخن پایانی

هرگاه در زندگی مشترک عواملی پدید آید که زندگی را برای زوج غیرقابل‌تحمل کند، وی می‌تواند درخواست طلاق به علت کراهت داشته باشد. اگرچه گفتنی است تنفر و بی‌میلی زن نسبت به همسرش صرفا و به تنهایی قابل استناد نیست، مگر در صورتی که بنا بر مصادیق عسروحرج ادامه زندگی را برای زوجه غیرممکن کند.
از جمله مهم‌ترین موارد عسروحرج می‌توان به اعتیاد زوج، ترک زندگی مشترک با شروط گفته شده، بیماری جسمانی یا روانی، ضرب و شتم و… اشاره کرد. در این هنگام زن با ارائه دادخواست طلاق به علت کراهت زوجه و همچنین تقدیم مدارک و ادله محکمه‌پسند می‌تواند دادگاه را به مطلقه کردن خویش اقناع کند.

سوالات متداول

آیا طلاق به علت کراهت زوجه امکان‌پذیر است؟

بله. در صورتیکه زوجه بتواند آن را در چهارچوب عسروحرج به اثبات برساند؛ بنابراین صرفا تنفر و بی‌میلی زوجه نسبت به زوج نمی‌تواند موجب صدور حکم طلاق شود.

نحوه اثبات کراهت زوجه به دادگاه چگونه است؟

به‌ طورکلی عسروحرج مصادیقی دارد که در قانون مدنی مشخص و مبرهن است. مواردی همچون ترک زندگی مشترک توسط زوجه، عدم پرداخت نفقه، ضرب و شتم و سوءرفتار و… از جمله موارد عسروحرج محسوب می‌شوند که منجر به صدور حکم طلاق خلع یا طلاق به علت کراهت زن خواهد شد.

منظور از رای وحدت رویه در خصوص کراهت زوجه چیست؟

زمانی که دادگاه‌های مختلف بنا بر استنباط متفاوت از قوانین در خصوص یک پرونده مشابه طلاق به علت کراهت آرای متعدد صادر می‌کنند، دیوان عالی کشور با هدف جلوگیری از تشتت آرا وارد عمل شده و نظر آنها را همسو و یکتا خواهد کرد.

آیا می‌توان بدون بخشیدن مهریه طلاق خلع گرفت؟

در طلاق خلع، بذل مال یکی از ارکان اصلی این نوع طلاق محسوب می‌شود. با این حال، اگر زوجه بتواند عسر و حرج خود را به طور مستقل اثبات کند، ممکن است مسیرهای حقوقی دیگری برای طلاق وجود داشته باشد که الزاماً مبتنی بر بذل کامل مهریه نباشد.

آیا پیامک‌ها و پیام‌های شبکه‌های اجتماعی می‌توانند مدرک محسوب شوند؟

این پیام‌ها در برخی موارد می‌توانند به عنوان اماره یا قرینه مورد توجه دادگاه قرار گیرند، اما معمولاً به تنهایی برای اثبات عسر و حرج کافی نیستند و بهتر است همراه با سایر مستندات ارائه شوند.

آیا داشتن فرزند مانع طلاق به علت کراهت می‌شود؟

خیر. وجود فرزند مانع قانونی برای طرح دعوای طلاق نیست، اما دادگاه در کنار موضوع طلاق، درباره حضانت، ملاقات و نفقه فرزند نیز تصمیم‌گیری خواهد کرد.

اگر شوهر در جلسات دادگاه حاضر نشود چه اتفاقی می‌افتد؟

عدم حضور زوج لزوماً موجب توقف رسیدگی نمی‌شود و دادگاه می‌تواند مطابق مقررات قانونی به پرونده رسیدگی و در صورت احراز شرایط لازم، رأی مقتضی صادر کند.