مهریه حقی است که درست پس از بله دادن عروس سر سفره عقد بر ضمّه مرد واجب میشود. مال مطروحه در واقع نوعی ضمانت و احترام به جایگاه زن در زندگی زناشویی است؛ اما این مسئله گاهی میتواند به کابوسی برای مرد تبدیل شود!
زمانی که زندگی مشترک بنا بر هر دلیلی به انتها میرسد یا حتی در طول زندگی، زن میتواند مهریه خود را از همسرش طلب کند. در این زمان ممکن است شرایطی وجود داشته باشد که موجب معافیت مرد از پرداخت مهریه شود. ازآنجاییکه این مسئله سوال تعداد زیادی از آقایان است، مطلب پیش رو با هدف شرح مفصلی بر آن نوشته شده است.
شرایط معافیت مرد از پرداخت مهریه
هنگامی که زوجین در زندگی مشترک به بنبست میرسند و تصمیم به جدایی میگیرند، مرد موظف میشود مهریه را به عنوان حق مسلم به همسرش پرداخت کند؛ اما گاهی مواردی پیش میآید که این الزام را باطل کرده و مرد را از پرداخت کامل یا بخشی از مهریه معاف خواهد کرد. در ادامه به مواردی اشاره میکنیم که موجب معافیت مرد از پرداخت مهریه میشوند:
ابطال نکاح
در ماده ۱۰۹۸ قانون مدنی به این مسئله اشاره شده است که اگر عقد نکاح بنا بر شرایطی باطل باشد زن امکان دریافت مهریه را نخواهد داشت. از جمله شرایطی که منجر به باطل شدن نکاح میشوند میتوان به ازدواج با زن در عده، ازدواج با همسر سهطلاقه، ازدواج با زن غیرمسلمان، ازدواج با محارم و… اشاره کرد.
در چنین وضعیتهایی مرد از پرداخت مهریه معاف شده و اگر زن مهریه را دریافت کرده باشد نیز ملزم به عودت آن خواهد بود. البته توجه داشته باشید بطلان عقد و معافیت مرد از پرداخت مهریه زمانی صادق است که نزدیکی صورت نگرفته باشد.
فوت یکی از زوجین پیش از تعیین مهریه
مطابق قانون مدنی، در ازدواج دائم میتوان مهریه را پس از جاری شدن صیغه عقد نیز مشخص کرد. در چنین شرایطی اگر پیش از تعیین مهریه یکی از زوجین به طور ناگهانی از دنیا برود دو فرضیه برای مهریه مطرح میشود؛ در صورتی که نزدیکی میان زوجین رخ داده باشد زن میتواند مهریه خود را دریافت کند؛ اما اگر پیش از تعیین مهریه، نزدیکی واقع نشده باشد موجب معافیت مرد از پرداخت مهریه خواهد شد.
بخشش مهریه توسط زن
یکی از آسانترین شروط معافیت مهریه آن است که زوجه با میل و اختیار خود مهریهاش را بذل کند. این مسئله باید به صورت کتبی و قانونی در دفترخانههای رسمی به ثبت رسیده باشد. گفتنی است در صورتی که زن در شرایط اجبار و فشار یا عصبانیت و نارضایتی مهریه خود را بخشیده باشد میتواند بعدها با ارائه مدرک و شاهد مهریه خود را از زوج طلب کند.
اثبات عدم برقراری رابطه زناشویی
این مورد از شرایط نپرداختن مهریه زمانی حادث میشود که زوجین با وجود جاری شدن صیغه عقد با یکدیگر نزدیکی نکرده باشند. در این زمان اگر دوشیزگی زوجه از طرف پزشکی قانونی تایید شود نصف مهریه بخشیده شده و مرد تنها ملزم به پرداخت نیم دیگر مهریه آن بود.
عدم بکارت زوجه با وجود شرط بکارت
اگر پیش از جاری شدن عقد نکاح، زوج شرط بکارت را تعیین کرده باشد و پس از عقد، عدم این موضوع یعنی باکره نبودن زوجه مشخص شود، امکان باطل کردن نکاح برای مرد فراهم خواهد شد. در چنین شرایطی امکان معافیت کامل یا نیمی از مهریه وجود دارد.
ناتوانی از پرداخت مهریه (اعسار)
در صورتی که مرد نتواند مهریه همسرش را پرداخت کند و این مسئله در دادگاه به اثبات برسد، حکم اعسار صادر خواهد شد و در ادامه بر اساس توان مالی مرد مهریه قسطبندی میشود. البته گفتنی است که تحت برخی شرایط خاص امکان معافیت مرد از پرداخت مهریه به طور کامل نیز وجود دارد.
مشکلات یا بیماری زوجه
این مسئله برای هر دو طرف زندگی مشترک صادق است؛ اما در خصوص زوجه اگر مشخص شود که وی پیش از جاری شدن نکاح، مشکلات جسمی و روانی مانند عدم باروری داشته است، با اثبات آن به دادگاه خانواده احتمالاً حکم معافیت مرد از پرداخت مهریه صادر خواهد شد.
ثبت نشدن مهریه در عقدنامه
بدیهی است مهریه با ثبت در سند ازدواج رسمیت پیدا میکند. طبق این قانون اگر مهریه به صورت شفاهی تعیین شده باشد اثبات آن به دادگاه پیچیده خواهد شد. در این صورت مرد از پرداخت مهریه معاف میشود.
احکام قضایی مرتبط با معافیت مرد از مهریه
مطابق قوانین ایران به مجرد عقد، زن مستحق دریافت مهریه خواهد شد. این مال معمولاً عندالمطالبه است مگر در شرایطی که پیش از جاری شدن نکاح، زوجین بر سر عندالاستطاعه بودن آن به تفاهم رسیده و آن را در شروط ضمن عقد ثبت کرده باشند.
به موجب این موضوع، زوجه هر زمان که بخواهد چه هنگام زندگی مشترک و چه پس از طلاق میتواند مهریه خود را درخواست کند؛ در مقابل قانون مدنی در راستای حمایت از حقوق مرد شروطی را تعیین کرده است که وجود هر یک از آنها سبب معافیت مرد از پرداخت مهریه خواهد شد.
البته توجه داشته باشید معافیت از پرداخت تمام مهریه در قانون موضوعیت ندارد، مگر اینکه زن بنا بر اختیار مهریهاش را بذل کند. از جمله شروطی که منجر به معافیت بخشی از مهریه میشود میتوان به باطل بودن نکاح، بکارت زوجه در صورت مشروط بودن، فوت ناگهانی و… اشاره کرد.
مراحل و نحوه اثبات معافیت مرد از پرداخت مهریه
پیش از هر چیزی باید نوع معافیت مرد از مهریه مشخص شود که جز یکی از شرایطی است که در بخشهای قبلی به آن اشاره کردیم. معمولا دادخواست مذکور به نامهای اثبات ابراء مهریه، اعتراض به اجرائیه مهریه، ابطال سند مهریه یا استرداد مهریه پرداخت مازاد مشهور است. در ادامه پس از تنظیم دادخواست معافیت مرد از پرداخت مهریه و ارسال آن از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی باید طبق مراحل زیر پیش بروید:
شرکت در جلسات دادرسی و ارائه مستندات
پس از آنکه دعوی شما به دادگاه خانواده برسد پیامک زمان جلسه دادرسی برایتان ارسال خواهد شد. شما باید در زمان مقرر در دادگاه حضور پیدا کنید تا در جریان دادخواست مطروحه قرار بگیرید. در این هنگام ضروری است تمامی مدارک و مستندات را به همراه داشته باشید تا در صورت لزوم به قاضی ارائه دهید. از جمله مدارک لازم برای جلسات دادرسی میتوان به سند رسمی ابراء یا هبه، دست نوشته بذل مهریه، برگه استعلام دفترخانه و… اشاره کرد.
بررسی پرونده
پس از برگزاری جلسات دادرسی، قاضی مجدداً به بررسی شرح واقعه مدارک و مستندات میپردازد. این کار با هدف در نظر گرفتن تمامی جزئیات انجام میشود تا در نهایت عدالت به بهترین شکل ممکن اجرا شود. در صورتی که مستندات، اظهارات شهود و خواهان صحت داشته باشد و یکی از شرایط نپرداختن مهریه صادق شود قاضی حکم به معافیت خواهد داد.
صدور رای قطعی
پس از صدور حکم، یک مهلت ۲۰ روزه به زوجه داده میشود تا اگر شکایت یا اعتراضی به آن دارد مطرح کند. اگر هیچ اعتراضی از جانب وی به دادگاه ارجاع نشود، صدور حکم قطعی شده و دیگر جایی برای تغییر نخواهد داشت؛ اما در صورتی که زوجه نسبت به حکم اعتراض کند پرونده برای بررسی بیشتر و دادرسی مجدد به دادگاه تجدیدنظر باز خواهد گشت.
تبعات حقوقی معافیت مرد از پرداخت مهریه
گفته میشود که با بخشش مهریه این حق کاملا از ضمه مرد ساقط میشود، گویا که به طور کامل پرداخت شده است! در چنین شرایطی زن دیگر امکان مطالبه مجدد نخواهد داشت مگر آنکه اثبات کند در آن زمان اجبار یا فریب در کار بوده است.
توجه داشته باشید که جز در موارد بذل مهریه، مرد کاملاً از پرداخت مهریه معاف نمیشود و در سایر شرایط نیز تنها بخشی از مهریه بخشیده شده یا تقسیط خواهد شد. همچنین لازم به ذکر است که معافیت مرد از پرداخت مهریه هیچ ارتباطی با پرداخت نفقه، حضانت فرزندان و… ندارد.
آیا مردان میتوانند به طور کلی از دادن مهریه رهایی یابند؟
کوتاهترین پاسخ به پرسش مطرح شده، “خیر” است. به عبارت بهتر در قانون مدنی هیچ معافیت مطلقی برای پرداخت مهریه تعریف نشده است، مگر در حالتی که زن با میل و اختیار خود مهریهاش را بخشیده باشد. در غیر این صورت یا تنها بخشی از مهریه بخشیده میشود یا در موارد اعسار، مهریه قسطبندی خواهد شد.
سخن پایانی
در قانون مدنی به منظور رعایت عدالت در خصوص آقایانی که به دلایلی مانند ناتوانی مالی، بیماری زوجه، باطل شدن نکاح و… معاف از مهریه هستند تمهیداتی اندیشیده است. به عبارت بهتر علیرغم شرایطی که زن مهریه خود را میبخشد، شروط دیگری نیز وجود دارد که باعث معافیت مرد از پرداخت مهریه میشود.
اگرچه گفتنی است معافیت مطلق پرداخت مهریه موضوعیت قانونی نداشته و به جز در موارد بخشش مهریه، مرد حداقل به پرداخت نیمی از آن الزام دارد. به منظور قانونی کردن این معافیت کافی است دادخواست مربوطه تنظیم و تقدیم دادگاه شود تا قاضی پس از بررسی اظهارات طرفین، مدارک و مستندات تصمیم نهایی را اتخاذ کند. در صورتی که ادعا و دلایل مرد برای دادگاه اثبات شود قاضی به معافیت مطلقی یا نسبی رای خواهد داد.
سوالات متداول
1. در چه شرایط نپرداختن مهریه برای مرد مجاز است؟
به طور کلی نمیتوان حق معافیت کامل مهریه را برای مرد قائل شد مگر در شرایط بذل مهریه؛ اما شروطی مانند بیماری زوجه، عدم توانایی مالی مرد، باطل شدن نکاح و… میتوانند منجر به بخشش بخشی از مهریه یا تقسیط آن شوند.
2. در صورتیکه مرد توانایی پرداخت مهریه نداشته باشد چه میشود؟
در صورتیکه مرد قادر به پرداخت مهریه زن نباشد و این مسئله به دادگاه اثبات شود، دادگاه مبلغ مهریه یا تعداد سکهها را برای مرد قسطبندی میکند.
3. آیا امکان معافیت مرد از پرداخت مهریه به طور کامل وجود دارد؟
خیر. مگر در حالتی که زن خودش مهریهاش را بذل کند.
