عقد ضمان چیست؟

عقد ضمان چیست؟
عقد ضمان
فهرست مطالب:

احتمالاً اکثر ما با شنیدن واژۀ عقد ضمان، کلمۀ ضمانت را به یاد می‌آوریم که تا حدودی به ما کمک می‌کند تا معنی ضمان را بهتر درک کنیم. در این مقاله قصد داریم در مورد این واژه، مفهوم و کاربرد آن در مباحث مختلفی همچون قانون مدنی و قانون تجارت، مطالبی را خدمتتان شرح دهیم. به‌عنوان‌مثال می‌توانیم همان‌طور که در قانون مدنی آمده است ضمان را به این صورت تعریف کنیم: «شخصی مالی را که بر ذمه دیگری است بر عهده می‌گیرد». در ادامه توضیحات بیشتری را در این زمینه ارائه می‌کنیم.

عقد ضمان در لغت به چه معناست؟

می‌خواهیم واژه‌شناسی عقد ضمان را بررسی کنیم. واژۀ عقد، چنانکه در لغت‌نامه‌ها آورده‌اند به‌طور خلاصه به معنای عهد و پیمان بستن است. همچنین در فرهنگ فارسی معین، کلمۀ ضمان را به مفهوم پذیرفتن، بر عهده گرفتن وام شخص دیگری، ضمانت و ملتزم شدن به این امر که هرگاه کسی به عهد خود وفا نکرد از عهده خسارت برآید، به‌کاربرده‌اند. 

در لغت‌نامۀ دهخدا نیز به معنی کفیل شدن، در عهده شدن، ضمانت و پذیرفتن آورده شده است. در فرهنگ فارسی عمید نیز واژۀ ضمان را بدین گونه معنی کرده‌اند: «قبول کردن، پذیرفتن، بر عهده گرفتن وام دیگری، التزام اینکه هرگاه چیزی از میان رفت مثل یا قیمت آن را بدهند، حمایت».

بنابراین، با توجه به مطالبی که دربند بالا در مورد کلمه‌های عقد و ضمان گفتیم می‌توانیم عقد ضمان را به‌صورت بر عهده گرفتن بدهی کسی دیگر و ضامن او شدن تعریف کنیم. البته ممکن است این کلمه در اصطلاحات حقوقی و فقهی معنای دیگری نیز داشته باشد که در ادامه به بیان آنها نیز خواهیم پرداخت.

افراد دخیل در عقد ضمان

پیش از آنکه مفاهیم ضمان در اصطلاحات فقهی و حقوقی را مطرح گردانیم، توضیحاتی در باب طرف‌های عقد ضمان ارائه خواهیم کرد.

افراد دخیل در آن عبارت بودند از ضامن، مضمون‌عنه و مضمون‌له. متعهد را ضامن، طرف دیگر را مضمون‌له و فرد سوم را مضمون‌عنه یا مدیون اصلی می‌گویند.

برای درک بهتر این مفاهیم مثال وام گرفتن از بانک را در نظر بگیرید. در این حالت بانک مضمون‌له، شخص وام‌گیرنده مضمون‌عنه و ضامن هم که همان ضامن است. چیزی که مورد ضمان است باید مال و معیّن باشد. همچنین ضمان بر اساس انتقال صورت می‌گیرد، پس مورد ضمان باید در ذمه باشد، زیرا تا وقتی‌که در ذمه نباشد قابل‌انتقال هم نیست

ضمان در اصطلاح حقوقی

ضمان در اصطلاح حقوقی دارای دو معنای اعم و اخص است:

  • ضمان به معنای اخص در اصطلاح حقوقی

در اینجا ضمان به معنای اخص به‌صورت تعهد نسبت به مالی که در ذمه دیگری قرار دارد تعبیر می‌شود. این ضمان، همان‌طور که در ابتدای مقاله گفتیم در قانون مدنی این‌گونه بیان‌شده است که ضمان عقدی یعنی شخصی مالی را که بر ذمه دیگری است بر عهده گیرد.

  • ضمان به معنای اعم در اصطلاح حقوقی

ضمان به معنای اعم در اصطلاحات حقوقی یعنی فردی تعهد کند که طرف مدیون را طبق موعد مقرر حاضر کند یا اینکه دین کسی دیگر را متعهد شود.

بیشتر بخوانید: هزینه های تغییر نام و وکیل تغییر نام در شناسنامه چقدر است؟

عقد ضمان در قانون مدنی

قانون مدنی به‌تفصیل در مورد عقد ضمان به صحبت پرداخته است. به‌عنوان‌مثال در مبحث اول، در کلیات (ماده ۶۸۴ تا ۶۹۷)، در مبحث دوم در اثر ضمان بین ضامن و مضمون‌له (ماده ۶۹۸ تا ۷۰۸)، در مبحث سوم در اثر ضمان بین ضامن و مضمون‌عنه (ماده ۷۰۹ تا ۷۲۰) و در مبحث چهارم در اثر ضمان بین ضامنین (ماده ۷۲۱ تا ۷۲۳) سخن گفته است. در ادامه برخی از این مفاد را بیان می‌کنیم:

  • ماده ۶۸۴: در این بند تعریف عقد ضمان و لغات ضامن، مضمون‌له و مضمون‌عنه یا مدیون اصلی بیان‌شده است.
  • ماده ۶۸۵: در این ماده آمده است که در ضمان رضای مضمون‌عنه یا مدیون اصلی شرط نیست.
  • ماده ۶۹۰: طبق این ماده، لازم نیست که ضامن مال دار باشد ولی اگر مضمون‌له در هنگام ضمان نسبت به شرایط مالی ضامن بی‌اطلاع باشد، می‌تواند ضمان را فسخ کند. همچنین اگر ضامن بعد از انعقاد ضمان دچار عدم تمکن مالی شود، آنگاه مضمون‌له اختیاری برای فسخ ضمان نخواهد داشت.
  • ماده ۶۹۱: بر اساس این بند از قانون مدنی، برای دینی که هنوز سبب آن ایجاد نشده عقد ضمان باطل است.
  • ماده ۶۹۶: طبق گفتۀ این ماده می‌توان برای هر دینی ضمانت کرد حتی درصورتی‌که شرط فسخی در آن وجود داشته باشد.
  • ماده ۶۹۹: در نظر گرفتن شرط‌هایی برای تعلیق در عقد ضمان مانند اینکه ضامن شرط کند که اگر مدیون نداد من ضامنم باطل است.
  • ماده ۷۰۰: قیدکردن مواردی برای تعلیق ضامن به شرایط صحت آن مانند اینکه ضامن بیان کند که اگر مضمون‌عنه مدیون باشد من ضامنم سبب ابطال آن نمی‌شود.
  • ماده ۷۰۲: درصورتی‌که عقد ضمان مدت‌دار باشد، آنگاه مضمون‌له نمی‌تواند پیش از سررسید مدت مطالبه طلب خود را از ضامن بخواهد حتی اگر دین حال باشد.
انواع عقد ضمان

عقد ضمان در قانون تجارت

قانون تجارت در باب دهم (ماده ۴۰۲ تا ۴۱۱) به بیان مفادی در مورد ضمانت پرداخته است. بر این اساس، عقد ضمان در قانون تجارت در برخی موارد با قانون مدنی تفاوت‌هایی دارد. در ادامه برخی از این ماده‌ها را بیان می‌کنیم:

  • ماده ۴۰۲: ضامن وقتی مجاز است از مضمون‌له درخواستی نماید که در ابتدا به مضمون‌عنه رجوع کرده باشد و در صورت عدم دریافت طلب، وقتی به او مراجعه نماید که مابین دوطرف (چه ضمن قرارداد مخصوص چه خود ضمانت‌نامه) این ترتیب معیّن‌شده باشد.
  • ماده ۴۰۳: در تمامی مواردی که بر اساس قوانین یا طبق قراردادهای خصوصی ضمانت تضامنی باشد، مضمون‌له می‌تواند به ضامن و مضمون‌عنه همزمان رجوع کند یا بعد از رجوع به یکی از آنها درصورت عدم وصول تمام طلب خود، برای دریافت بقیه یا تمام طلب به طرف دیگر مراجعه نماید.
  • ماده ۴۱۰: سرباز زدن مضمون‌له از دریافت طلب یا عدم همکاری در تسلیم وثیقه- هرگاه دین با وثیقه باشد- فوری و به‌خودی‌خود ضامن را مبرا خواهد ساخت.

عقد ضمان جریره

واژه جریره در لغت به معنای جنایت و گناه است. برخی افراد همانند فقها، این عقد ضمان را نوعی بیمه می‌دانند. بدین گونه که اگر فردی از روی اشتباه به کسی خسارتی وارد کرد، دیه آن را شخص دیگری بپردازد. درواقع عقد ضمان جریره، بیمه جنایات است. به بیان دقیق‌تر، ضمان جریره عقدی است که بر اساس آن، یکی از دو طرف عقد مسئولیت جنایاتی که مستلزم پرداخت دیه هستند را نسبت به‌طرف دیگر عقد می‌پذیرد و درازای آن از او ارث می‌برد (یا حتی ممکن است هر دو طرف از هم ارث ببرند).

ازنظر شرعی، ارث بردن یکی از عقد کنندگان یا هردوی آنها از هم و پرداخت دیه الزامی است. همچنین عقد ضمان جریره فقط باکسی درست است که یا برده بوده و مالکش او را آزادکرده و تمام حقوق خود نسبت به او را بخشیده است یا انسان آزادی باشد؛ ولی هیچ وارثی نداشته باشد.

سخن پایانی

 عقد ضمان در لغت به مفهوم بر عهده گرفتن بدهی دیگری و ضامن او شدن است. ضمان در اصطلاح حقوقی با دو معنای اعم و اخص به کار می‌رود که هرکدام نوع خاصی از تعهدات را در پی دارد. در قوانین مدنی و تجارت در مورد ضمان، مواردی بیان‌شده است که البته برخی از مفاد در این قوانین برخلاف یکدیگرند.

گروه وکلای هوداد با داشتن وکلای برتر پایه یک دادگستری در تهران در حوزه مسائل حقوقی خانواده از قبیل: انحصار وراثت ، طلاق توافقی ، مهریه و … تا رفع مشکلات حقوقی شما در کنارتان هستند.

رای شما به بهبود خدمات ما کمک میکند :
5/5 - (2 امتیاز)
تا احقاق حق کامل در کنار شما ایستاده ایم